برخویش می آویزند. مسلمانان غالباً ازتعاویذ برای درمان آسیب های روحی و روانی، ازجمله جنون استفاده می نمودند و برخی از زنان در گذشته، از ظلم و ستمی که شوهرانشان در حق آنها روا می داشتند چنان به تنگ می آمدند که به هر توصیه و راه حلی پناه می بردند.
« طلسم به هر جهت منشاء زیانهایی نیز برای مردم بومی بوده است و همین طور برای مردم متمدن. وقتی که اوضاع قمر در عقرب است و بحرانی پیش می آید، به جای اینکه در پی کشف علت باشند آن را به گردن طلسم می اندازند. » (گریگور، 1361: 93)
دفع چشم زخم88 نیز یکی از مهمترین دلایلی است که باعث بکار بردن اوراد و افسون می شود و هنوز هم این باور در میان بسیاری از ایرانیان وجود دارد، هرچند که بعضی دلیل آن را علاقۀ فراوان به شخص نظر خورده نیز می دانند و این بخصوص، در رابطه با کودکان صادق است.
« زن همسایه با اولین نگاه علت بیماریم را ” نظر خوردگی ” تشخیص می داد و ضمن انتقاد از دکترها و دواهایشان، از مادرم می خواست که فوری ابزار مورد نیاز را فراهم آورد تا دفع نظر کند » ( تناولی، 1385 : 7 )
مشهوراست که نگاه چشم های گودافتاده، چشم های آبی، یا چشمانی که صاحبان آنها ابروهای به هم پیوسته دارند، مُهلک و زیان بارند. تصور برآن است که بیشتر از همه باید از زنان به ویژه پیر زنان پیردختران و زنان نازا ترسید. شاید به همین دلیل است که در بعضی جوامع بدوی و در میان کسانی که هنوز به خرافات اعتقادی دارند، رسم بر این است که از حضور این افراد در مراسم شادی، مثل عروسی و یا جشن کودک تازه به دنیا آمده؛ جلوگیری می شود و این در مورد زنان بیوه نیز صادق است.
با این حال، افراد زشت ونفرت انگیز یا کسانی که معتقدند طبیعت آنها را دچار محرومیت ساخته نیز، ازلحاظ شورچشمی؛ به همین اندازه خطرناک پنداشته می شوند. این ویژگی خمیر مایۀ نمایشنامۀ معروف ” ریچارد سوم ” اثر نمایشنامه نویس بزرگ، ویلیام شکسپیر است. عوام در گذشته حضور آنان را شوم و نگاههای آنها را دارای اثرات منفی می دانستند و معتقد بودند که بدخواهی آنان باعث بروز بدبختی، وجود امراض و حتی مرگ و میر می گردد.
تصورمی شود برخی حیوانات نیز، ازجمله افعی؛ نگاهی خطرناک و مرگباردارند. این موضوع نیز محور اصلی قسمت دوم از سری فیلمهای ” هری پاتر” با عنوان ” حفرۀ اسرار آمیز ” می باشد. درون حفره افعی خطرناکی موجود است که نگاه او باعث مرگ می شود و یکی از بچه ها به نام” میرتل گریان ” بدینوسیله مرده است.
« عقیده به چشم زخم دراسلام، دیرینه و ریشه دار است. ابوهریره، حدیثی ازپیامبر(ص) نقل کرده است: “العین حقُ” (چشم زخم امری واقعی است). در توصیه ای که خداوند در سورۀ صد و سیزدهم قرآن، خطاب به پیامبر؛ دارد در واقع تأثیر شوم و زیانبار یک نگاهِ حسادت بار، مورد اشاره قرارگرفته است……… اقدامات مربوط به مقابله با اثر سوء چشم زخم – چه اعمال پیش گیرانه و چه اقدامات درمان کننده (پس از وقوع ) متنوعند ازجمله: استفاده از اوراد و اذکار، حرکات سر و دست به صورت ایما و اشاره، مناسک وابسته به آتش، بخوردادن و دود کردن، استفاده از نمک، زاج/زاغ، شاخ، فلز و جز آنها، بستن یا آویختن تعاویذ، سنگ های قیمتی و خالکوبی. آداب و رسوم مربوط به چشم زخم همچون عقیده به آن؛ بیشتر متعلق به حوزۀ جادو وخرافات است تا دین، حتی آن جا که اوراد و اذکار مورد استفاده علیه چشم زخم از صورت رسمی اسلام برآمده است. » (موسی پور،1387: 129-127 )

3-8-2 آنچه به عنوان طلسم، تعویذ و افسون بکار می رود
طلسم و تعویذ را می توان یکی از نخستین ظواهر فرهنگی بشر بشمار آورد و آن را با خلقت انسان برابر دانست. زمانی که بشر به تنهایی به شکار می پرداخت و از گوشت آن سد جوع می کرد قسمتهایی از شکار خود از جمله استخوان، پوست، دندان، پنجه و پر را به خود می آویخت و یا در جایی حفظ می کرد و از آن چون طلسم و تعویذ بهره می گرفت.
در رابطه با آثار طلسمی، ایران یکی از غنی ترین سرزمین ها به شمار می رود. اشیاء تعویذ گونۀ بی شماری که از ایران باستان، چه پیش از اسلام و چه پس از آن؛ به دست آمده بهترین گواه این امر است. ” خاتَم سلیمان ” در قصه های عربی سخت مشهوراست. در قصۀ عامیانۀ صیاد، حکایتی از حکایات هزار و یک شب؛ صیاد، ظرفی را که درش با سرب مُهر شده در تور ماهیگیری اش می یابد و به محض برداشتن مهر، جنی خارج می شود. این همان جن مغرور و سرکشی بوده است که زمانی علیه سلیمان طغیان می کند، پس پیغمبر او را درآن ظرف حبس کرده و درِ آن را با خاتم معروف خود، ممهور می کند. شرح و وصف این خاتم مشهور، در افسانه ها آمده است و این خاتم، گونه ای طلسم بوده که ” اسم اعظم خداوند” را بر خود داشته است.
ما در میان انواع این طلسمات به نامهای الهی، اسامی فرشتگان، آیاتی ازقرآن، علائم نجومی حروف قبالایی، مربعّات جادویی، نشانه های رمل و اسطرلاب و تماثیل جانوران و انسان ها بر می خوریم. اسامی فرشتگان نیز بی شمارست، معروف ترین آنها نام چهار فرشتۀ بزرگ میکائیل، جبرائیل، عزرائیل و اسرافیل است که در اکثر تعاویذ مورد استفاده قرار می گیرد. « مشهور است که بلنیاس – حکیم یونانی که به پدر طلسم شهرت یافته، بر این علم تسلط کامل داشت و برای محافظت بسیاری از شهرها از گزند طوفان، مار و کژدم، طلسم هایی ساخته و به دروازۀ شهر آویخته بود. » ( تناولی، 1385 :61 )
در طلسم های عشقی، یک زن و مرد در کنار همدیگر قرار گرفته اند. طلسم های دشمنی از ظاهرشان به خوبی پیدایند و در آنها، از اشکال ” مرگ نما ” چون اسکلت و عقرب استفاده شده است.
تعویذ، شکل و شمایلی جدا از طلسم و دعا دارد و بیشتر برگرفته از اشیاء، با نوشته و یا بی نوشته است که به آنها، اشیاء ” نظر قربانی ” هم گفته می شود. نظر قربانی بیشتر برای حفظ کودکان از چشم بد به کار می رود و شامل اشیائی مثل صدف، حلزون، قطعه ای سنگ نمک، عقیق، چشم خشک شدۀ گوسفند، دانۀ اسفند و دندان برخی حیوانات همراه مقداری منجوق است .
3-8-2-1 انگشتر
« بنا به اعتقاد مسلمانان، سلیمان ساحری بزرگ بود و خاتَم او حائز نقش عمده ای درافسانه های تلمودی و قصه های عربی است………..هنوزهم طلسمی به نام خاتم سلیمان، بطور یکسان؛ مورد استفادۀ مسلمانان و یهودیان است که به صورت ستاره ای شش پر مجسم می شود. » ( موسی پور،1387: 58 )
بعضی از انگشترها در حکم تعویذ بوده و هست و در میان مسلمانان استفاده از آن، هم برای مردان و هم برای زنان؛ پسندیده و رایج است. بنا به روایات موجود، پیامبر اسلام بر دست راست، انگشتر می کردند. این روایات و سنن، بی شک اثرات زیادی بر مصرف انگشتر در جوامع اسلامی داشته است. برخی از این انگشترها مزین به آیات قرآن و دعا هستند.
آنچه مربوط به این مبحث است، انگشترهای طلسمی است که اغلب از جنس نقره و برنز است و بر آنها نوشتۀ اعداد و حروفی حک شده است. یک انگشتر که جنبۀ تعویذ و نظر قربانی دارد و عقیق آن به شکل چشم است، ” باباقوری ” نام دارد. از اهداف انگشتر باباقوری، صدمه زدن و ترکاندن چشم حسود و بخیل است .
« انگشترهای دیگری نیز وجود داشته است از جمله، انگشتر ” قولنج ” که بر آن حروفی به نام خمس آیات، ثبت شده و در رفع قولنج و دیگر دردها مؤثر بوده است . » ( تناولی، 1385 :69 )
انگشتر معروف دیگر، که بخصوص این روزها استفاده از آن در میان مردان رایج است ” شرف و شمس ” نام دارد. این انگشتر از طلا یا عقیق زرد است و تأثیر آن اینست که به کار صاحب آن رونق می دهد و در طلسم آن، نیرویی چون دو مأمور غیبی نهفته است که همواره مراقب صاحب انگشتر می باشند. در افسانه ها نیز به انگشتری که صاحب نیروست بسیار پرداخته شده و فیلم پرفروش ” ارباب حلقه ها ” با الهام از همین خصیصه است.
3-8-2-2 گردنبند
گردنبند را می توان پرشمارترین و پرطرفدارترین انواع طلسم و تعویذ به حساب آورد. آویختن شیئی کوچک به گردن نه تنها راحت و عملی است، بلکه پنهان کردن آن از چشم دیگران و در زیر لباس آسان است .
گردنبندها دو دسته هستند، دستۀ اول گردنبندهایی تخت که اغلب مدور و یا دور آنها کنگره دار است و روی آن ادعیه ای مثل ” و ان یکاد ” نوشته شده و یا منقوش به نقش های جادویی است و دستۀ دوم گردنبندهایی محفظه ای که دارای حجم بوده و به اشکال مختلف ساخته شده اند که برای جا دادن و پنهان کردن دعا و طلسم است.
3-8-2-3 بازوبند
مصرف بازو بند، که در حال حاضر استفاده از آن خیلی رایج نیست؛ به طور کامل مردانه بوده و در گذشته، مردان آن را در زیر لباس بر بازوی خود می بستند. معروفترین بازوبندها بازوبند ” شیر والشمس ” است و چنان که از نام آن پیداست، بر این بازوبند نقش شیر حک شده و داخل بدن شیر سورۀ ” الشمس” نقش شده است. بازوبند شیر والشمس اغلب به شکل بیضی ( شبیه چشم ) و از جنس نقره و گاه از جنس فولاد است. نقش شیر در بازوبندهای شیر والشمس مرتبط با حضرت علی ( ع ) می باشد .
گروه دیگر بازوبندها به شکل قوطی و یا استوانه است. در بازوبندهای قوطی شکل، قرآن و یا شبه قرآن جا می گرفته و البته بعید نیست که در برخی از قوطی ها، نوشته هایی از دعا یا طلسم نیز گذاشته می شده است .
3-8-2-4 تماثیل بدن و دست انسان
در عصر حجر موضوعاتی که برای هنر خود انتخاب می کردند غالباً عبارت بوده است از حیوانات شکاری و صورت انسان را کمتر می کشیدند. بعضی اوقات نیز، آنها را به صورت مجسمه های کوچک یا عظیم الجثه می ساختند که برای هریک، افسون و سحری قائل بوده و آن را نمایندۀ زندۀ آن حیوان می دانستند. شکارچیان، قبل از حرکت برای شکار؛ جمع می شده و با آدابی، قسمت هایی از بدن این جانوران نقاشی شده را رنگ آمیزی کرده و جای اسلحه را بر روی آنان می کشیده اند تا در شکار موفق باشند.
شریعت اسلام نیز تصویرکردن تماثیل انسانی را نهی کرده است. این قانون درعربستان به دقت مراعات می شد لیکن ایرانیان آن را نپذیرفتند وحکّام تُرک نیز، که دردستگاه خود ازهنرمندان ایرانی بهره می بردند؛ چندان توجهی بدان ننمودند. دسته ای از طلسم ها به بدن آدمی و یا اعضای آن اختصاص یافته است. اندام انسانی، چه تمامی بدن و چه بخش هایی از آن؛ به صورت آدمک و جسمک، مجسمه سازی شده و به صورت پیکره های کوچکی از بدن و اعضای آن در آمده است و نمونۀ آن در ایران، ساختن دست از برنج یا طلا است. دست ها هرچند ممکن است به قصد شفای دست نذرکنندگانی که دست درد داشته اند بوده باشد، اما به معانی دیگری که در پس دست هست نیز باید توجه شود.
دست، به دلیل داشتن پنج انگشت؛ به عنوان نمادی از پنج تن معروف به ” آل عبا ” است. همچنین نماد دست بریدۀ حضرت ابوالفضل ( ع ) که شیعیان از آن، در گذشته و بخصوص در ماه محرم استفاده می کردند. عده ای که ” سقّا ” نامیده می شدند به یاد حضرت، در دستهایی که

نکته مهم : در این سایت فقط تکه هایی از این پایان نامه به صورت رندم درج شده که ممکن است موقع انتقال از فایل ورد به داخل سایت عکس ها درج نشوند یا فرمول ها و نمودارها و جداول و ... به هم ریخته درج شوند ولی در سایت منبع شما می توانید فایل کامل را با فرمت ورد و منابع و پیوست ها دنلود نمایید

: سایت منبع  40y.ir