متن کامل در سایت منبع

فصل نیز سوالات اصلی و فرعی تحقیق آورده شده اند.

2-2 – تاریخچه تعزیه و ارتباطات فرهنگی آن در جامعه ایران
براي شناخت بهتر تعزيه ابتدا به مفهوم و چگونگي پيدايش تعزيه پرداخته مي شود:
1-2-2 – تعریف
تعزیه در لغت به معنای سوگواری و بر پاداشتن مراسم عزاداری به یادبود در گذشتگان است، و در اصطلاح به نوعی نمایش آیینی و مذهبی بر اساس واقعه کربلا و شهادت امامان و وقایع دیگر مذهبی و قصه ها و داستانهای تاریخی و اساطیری و عامیانه اطلاق می شود.(شهيدي،1380: ص61) متن کامل در سایت منبع
2-2-2 – پیدایش و پیشینه تعزیه
در چگونگی پیدایش تعزیه و نخستین تعزیه خوانیها در ایران، نویسندگان و پژوهشگران ایرانی و غیر ایرانی بسیار سخن گفته اند. دراغلب کتابها و مقاله های مربوط به تعزیه و تاریخ هنر و نمایش و آثار همانند دیگر، به اجمال یا تفصیل درباره این موضوع بحث و گفتگو شده است. حتی برخی از پژوهندگان نیز مطالعات و تحقیقات خود را به جنبه های تاریخی تعزیه اختصاص داده و تک نگاشته های محققانه و سودمندی در این زمینه نوشته اند. با توجه به مستندات موجود بیشتر این نوشته ها و آثار به صورت اشارات و اظهارنظرهای پراکنده و نقل قولهای تکراری و احیاناً متناقض و بر اساس حدس و گمان و احتمال است؛چنانکه برخی تاریخ پیدایش تعزیه را مربوط به اواسط یا اواخر دوره صفویان و بعضی به دوره زندیان و گروهی به اوایل عهد قاجار می دانند. حتی بعضی از نویسندگان و تاریخ نگاران مراسم سوگواری و دسته گردانیهای دوره دیلمیان را که گویا گهگاه با شبیههی صامتی نیز همراه دسته های عزاداری بوده است، آغاز تعزیه پنداشته اند. (همان منبع : ص62)
به هر حال، با همه این مطالعات و تحقیقات هنوز هم جای یک بررسی و پژوهش منظم و مستند همچنان خالی است. بدیهی است، با توجه به محدوديت هاي موجود در نگارش اين نوشته نمی توان از تاریخ پیدایش این نمایش مذهبی آیینی، به ویژه ریشه ها و علل تاریخی، مذهبی، فرهنگی، هنری و اساطیری آن به تفصیل سخن گفت؛ از این رو خلاصه و چکیده فرضیه ها و آراء ونظرها را درباره پیدایش تعزیه در زیر می آوریم و همراه آن به نقاط ضعف و قوت هر یک از آنها نیز اشاره خواهد شد.
3-2-2 – آراء و نظرها
اين بخش از سه منظر به شرح ذيل مورد بررسي قرار مي گيرد:
1-3-2-2 – زمینه تاریخی
مشهورترین فرضيه ها و نظریه ها درباره پیدایی تعزیه این است که تعزیه شکل متحول و تکامل یافته مراسم و آئین های سوکواری مذهبی است که از قرنهای اول و دوم، به ویژه قرن چهارم (دوره آل بویه) در ایران رایج بوده است. همچنین احتمال داده میشود که زمینه نمایشی این مراسم از برخی آداب و شعائر و نمایشوارههای جمعی ايران قبل از اسلام، مانند سوک سیاوش و کین ایرج و امثال آنها ریشه و مایه گرفته باشد. شاید هم بعضی از جشنها و جشنواره هاومراسم آیینی و اساطیری جامعه های کهن غرب ایران مانند حماسه گیلگمش، آدونیس، تموز و عشتار یا ایشتار در تکوین و تشکیل آن بی تاثیر نبوده باشد. (مسكوب،1354:ص80-81)
ظاهراً این مراسم و تظاهرات مذهبی با رسمیت یافتن مذهب تشیع در دوره صفویان، شکل و هیئت منظم و سامان یافتهای پیدا کرد و به تدریج با پدیده ها و عناصر فرهنگی ، سیاسی، اجتماعی و هنری دیگری چون روضه خوانی،واقعه گویی، نقالی، شبیه سازی،شبیه گردانی و امثال آنها در آمیخت و سرانجام در اواخر دوره صفویان به صورت کنونی درآمد.
2-3-2-2 – نظریه های دیگر
در مقابل فرض بالا، که نظر اغلب پژوهشگران است(مسكوب در كتاب سوگ سياوش، بيضايي در كتاب نمايش در ايران، نوشخي در كتاب تاريخ بخارا)، تنی چند از نویسندگان پیدایش تعزیه را ، بی هیچ زمینه و سابقه تاریخی، از پدیده های دوره صفویان میداند و جمعی دیگر نیز بر این باورند که تئاترها و نمایشهای مذهبی و یا غیر مذهبی اروپا و حتی کشورهایی چون هندوستان و چین در پیدایی آن بی تاثیر نبوده اند. اینک خلاصه هر یک را در زیر می آوریم:
1 – تنکابنی مینویسد:«تعبیه(یعنی تعزیه) از مخترعات صفویه است و چون ظهور مذهب تشیع در ممالک ایران از ضرب شمشیر سلاطین صفویه شد و ذاکرین را مأمور به انشاد مصیبت حضرت سیدالشهداء (ع) نمودند، مردم چندان گریه نمی کردند، زیرا هنوز در مذهب راسخ الاعتقاد نبودند، پس تعبیه را اختراع نمودند که شاید مردم از مشاهده مصائب حضرت سید الشهداء علیه السلام متألم و موجب رقت قلب شود. لفظ تعبیه نیز به معنای اختراع است، و این تشبیه در ازمنه سابقه بالاتفاق وجود نداشته و علماء را در جواز آن خلاف است…» (تنكابني،قصص العلما:ص30)
گذشته از موارد سست و ضعیف نظر نویسنده درباره سابقه مذهب شیعه در ایران باید دانست که اولاً وی هیچ سندی برای اثبات نظر خود به دست نداده است. ثانیاً توضیح نمیدهد که کدام یک از شاهان صفوی تعزیه را به گفته او اختراع کرده اند. گرچه از فحوای سخنش چنین برمیآید که این واقعه گویا در زمان شاه اسماعیل یا یکی دو تن از جانشینان او روی داده است. اما تا آنجا که از مستندات بر مي آيد در هیچیک از منابع تاریخی، به خصوص سفرنامه های اروپائیان که درباره این مراسم به تکرار و تفصیل سخن گفته اند،اشاره ای به تعزیه و شبیه خوانی نشده است. ثالثاً وی بر خلاف برخی دیگر از علمای مذهبی، با تعزیه و شبیه مخالف بوده و حتی رساله مفرد و مستقلی نیز در این باب نگاشته است. در هر حال به نظر او نمی توان اعتماد کرد.(شهيدي،1380: ص64)
2 – مایل بکتاش به صورتی بسیار مجمل و تردید آمیز و به نقل از رساله مواکب حسینیه ، 1375 هـ .ق اختراع تعزیه را در دوره صفوی دانسته و به مرحوم ملامحمدباقر مجلسی نسبت داده است. می نویسد : «حتی روایت است، اول کسی که تأسیس اساس شبیه و تشبیه واقعه کربلا را نمود، محمدباقر مجلسی ، متوفی سنه 1111 قمری و در اواخر صفویه بود».
نویسنده در درستی و نادرستی این روایت هیچ اظهار نظری نکرده است و به علاوه معلوم نیست دلیل و سند مآخذ اصلی یعنی رساله مواکب حسینیه چه بوده است. به هر حال تحول و تکامل تدریجی تعزیه و تعزیه خوانی ظاهراً خلاف این فرض را نشان می دهد.(همان: ص64)
3 – درزمان شاه عباس صفوی مسیحیان و ارامنه جلفا هر ساله برخی از تئاترهای مذهبی اروپا (مانند میستریپلی و میراکل پلی و…) را در اصفهان نمایش میدادند، چون شاه عباس این گونه نمایش ها را برای ترویج مذهب و اعمال سیاست خاص خود پسندید، دستور داد واقعه کربلا را نیز به همان صورت به نمایش درآوردند و تعزیه از آن زمان آغاز شد. (همان: ص65)
نویسنده این مقاله نیز هیچ سند و مدرک به دست نداده است. نحوه تکوین و شکل گیری و سیر تحول تعزیه هم که بعداً درباره آن سخن خواهیم گفت، نشان می دهد که این نمایش مذهبی طی سالها به تدریج پدید آمده است.
4 – برخی از نویسندگان و محققان، این قضیه (یعنی تقلید و اقتباس تعزیه از غرب) را به زمان کریم خان زند مربوط میدانند، نخستین کسی که به این مورد اشاره کرده ، نصرالله فلسفی است که به نقل از کتاب انقلاب اسلامی مینویسد: «بر پا ساختن مجالس تعزیه از زمان کریم خان زند متداول شد، نوشته اندکه در عهد وی سفری از فرنگستان به ایران آمد و در خدمت آن پادشاه شرحی در تعریف تئاترهای حزن انگیز بیان کرد و کریم خان پس از شنیدن بیانات وی دستور داد که صحنه هایی از وقایع کربلا و سرگذشت هفتاد و دو تن ساختندو از آن حوادث غم انگیز مذهبی نمایشهایی ترتیب دادند که به تعزیه معروف گشت»(فلسفي،1365:ص10) بعدها بعضی ازنویسندگان در آثار خود به این خبر اشاره و استناد کرده اند.(مشحون،1367:ص34) کتاب انقلاب الاسلام بین الخاص و العام که نصر الله فلسفی از آن خبر بالا را نقل کرده ، نسخه ای است خطی از نویسنده ای به نام محمد عارف بن حاج محمد شریف، معروف به «اسپناقچی پاشازاده» که در دوره قاجاریه می زیسته است.
موضوع کتاب اساساً درباره تاریخ صفویان و مقداری هم درباره تاریخ افشاریان و زندیان است؛ اما خبری که از این واقعه می دهد با آنچه فلسفی ذکر کرده است اندکی تفاوت دارد او نمی گوید : «سفیری از فرنگستان به ایران آمد»، بلکه می گوید: «… در زمان کریم خان زند سفیری از ایران به فرنگستان رفت». به هر حال چون مولف کتاب انقلاب اسلام ظاهراً با تعزیه و شبیه خوانی چندان موافق نبوده و خواسته است اساس آن را غیر اسلامی بنماید نمی توان به نظر او اعتماد کرد.
5 – در اوایل دوره قاجار که روابط سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی ایران با اروپا گسترش یافت و مسافران و نمایندگانی از ایران به اروپا، به خصوص به روسیه و کشورهای اروپای شرقی، می رفتند و نمایش ها و اپرا ها و تئاترهای اروپایی را می دیدند، پس از بازگشت به ایران تعزیه را به تقلید یا اقتباس از غرب به وجود آوردند، بنابراین باید گفت که تعزیه در اوایل دوره قاجار پدید آمده است.(محجوب،تاثير تئاتر اروپايي و نفوذ روش هاي نمايشي آن در تعزيه:ص185)اين فرض نيز با توجه به عللي كه در قسمت ارزش و اعتبار آراء ذكر خواهيم كردبه نظر نادرست است.
6 – جمعی دیگر از صاحب نظران به جای نمایشگاه های اروپایی، نمایشهای هندی را در پیدایش و شکل گیری تعزیه تا اندازه های موثر دانسته اند. اینان می گویند در دوره صفویان و شاید هم پیش از آن، مسافران و سیاحان و بازرگانانی از ایران به هند رفته اند و یا از هند به ایران آمدهاند. احتمالا ًهمراه با کاروان های بازرگانان، گروهی بازیگر هندی به ایران آمده و پرداختن واقعه کربلا در قالب نمایش شده است. همچنین برخی دیگر از این صاحب نظران از تاثیر احتمالی نمایش چین بر تعزیه سخن گفته اند. (تبريزي،1366:ص74)
این فرضيه ها و نظريه ها نیز ظاهراً مبتنی بر روایات شفاهی و یا حدس و احتمال و قیاس است و برای اثبات آن سند و مدرکی در دست نیست. گرچه از پاره ای قرائن و شواهد بر می آیدکه در دوره صفویان و قبل از پیدایش تعزیه، گونه ای اشعار نمایشی درباره واقعه کربلا، به زبان اردو یا تلفیقی از فارسی و اردو وجود داشته که تا اندازه ای در اشعار و ادبیات تعزیه بی تاثیر نبوده است، لیکن به هر حال این وقایع و این تاثیرات سطحی و احتمالی است و به فرض وقوع و تحقق ، عامل اصلی پیدایش تعزیه در ایران نتواند بود. شاید اجمالاً بتوان گفت علل و عوامل فرهنگی و تاریخی پیدایش و رشد و گسترش تعزیه در مناطق شمالی و جنوبی ایران متفاوت بوده است و این مسئله ای است که به مطالعات و تحقیقاتی گسترش تعزیه در مناطق شمالی و جنوبی ایران متفاوت بوده است و این مسئله ای است که به مطالعات و تحقیقات گسترده نیاز دارد .
3-3-2-2 – ارزش و اعتبار آراء و نظرها
با توجه به مدارک و اسناد موجود و بررسي شده جز فرضیه نخست که تعزیه را پدید آمده از ترکیب و تحول مراسم سوکواریهای مذهبی می داند، سایر فرضیه ها پایه و اساس درستی ندارند. ما قبلاً ضمن بیان هر یک از آنها به نقاط ضعف اسناد و دلایل کسانی که آن فرضیه ها را به نحوی پذیرفته اند اشاره کردیم؛ اکنون نیز دلایلی چند در اثبات نادرستی اساس آن نظرها د

نکته مهم : در این سایت فقط تکه هایی از این پایان نامه به صورت رندم درج شده که ممکن است موقع انتقال از فایل ورد به داخل سایت عکس ها درج نشوند یا فرمول ها و نمودارها و جداول و ... به هم ریخته درج شوند ولی در سایت منبع شما می توانید فایل کامل را با فرمت ورد و منابع و پیوست ها دنلود نمایید

: سایت منبع  40y.ir