انتخاب می کردند. جنیان را به گونه ای در صحنه ظاهر می کردند، تا در مقابل شکل و هیئت ترسناک و زفت و زمخت دیوان، منظری لطیف و زیبا و اسرار آمیز داشته باشند.
با گسترش و تنوع تعزیه ها و پدید آمدن گوشه های مختلف، تعزیه هایی ساختند که گروهها و سنخهای گوناگون جنیان در آن نقش داشتند؛ مثلاً، در تعزیۀ «بئرالعلم»، جنیان مشرک و کافر با جنیان مسلمان تفاوت داشتند، و شکل و رنگ لباس و شیوۀ خواندن اشعار آنها با یکدیگر فرق می کرد.
شیطان در تعزیه ها، مثلاً در تعزیۀ «قربانی کردن اسماعیل» و یا «سیر کردن آدم و حوا در بهشت» کلاه مخروطی شکل کاغذی قرمز رنگی بر سر می گذاشت. شبیه شیطان با زبانی آرام و چرب و نرم، بدون آهنگ و آواز، یا بی پرخاش و اشتلم سخن می گفت. لباس یا نیم تنۀ چهل تکۀ رنگارنگ می پوشید که زنگوله هایی از آن آوایزان بودند.

3 – 4 – مکان تعزیه خوانی
تعزیه خوانیها را می‌توان از نظر مکان و محل اجرا به چهاردسته تقسیم کرد، به عبارت ديگر نمايش تعزیه در ميدانها، كاروانسراها ، منازل اعیان و اشراف و همچنين تكيه ها برگزار می گرديده است.
1-3-4 – میدانها
میدانها از دیرباز محل مناسبی برای برگزاری مراسم مذهبی ایام محرم و اجتماع دسته ها و بعدها تعزیه و شبیه خوانی بوده است. در دورۀ ناصرالدین شاه نیز با وجود تکایای متعدد در تهران، برخی از تعزیه ها، به خصوص تعزیه های مفصل یا تعزیه های پرجنگ و ستیز و دارای سیاهی لشکر (که به فضای وسیع تری نیاز داشته اند)، در این گونه محلها برگزار می شدند. تعزیه خوانی در میدانها و فضاهای باز، اگر در روز عاشورا که مربوط به تعزیۀ شهادت امام یا تعزیۀ هفتاد و دوتن بود، برگزار می شد، غالباً با گردهمایی دسته ها و گروهها و اجرای مراسم دیگر مذهبی همراه بود. مثلاً:
چاله حصار: در محرم سال 1273هـ.ق.، زمانی که ناصرالدین شاه در نیاوران به سر می برد، دسته ها گروههایی از اصناف مختلف، از برخی محلات تهران، در محلۀ چاله حصار گرد آمدند و پس از برگزاری مراسم نوحه خوانی و سینه زنی و امثال آن، به آوردن شبیه «هفتاد دو تن» و اجرای این تعزیه پرداختند.
ميدان نياوران: نمونه ای دیگر از تعزیه خوانی در میدانها و فضای باز، مجلس تعزیه ای است که هینریش بروگش آلمانی در جلوی کاخ صاحبقرانیۀ نیاوران شاهد آن بوده است. با این که ناصرالدین شاه تکیۀ نیاوران را در 1274 هجری قمری (1875 م.) برای تعزیه خوانیهای دولتی ساخته بود، مع هذا گهگاه مراسم تعزیه در میدان و جلوی قصر صاحبقرانیه نیز برگزار می شد. از آن جمله، در سال 1278 هجری قمری (1861 م.) هنگامی که ناصرالدین شاه به اقتضای فصل در نیاوران بود و گردانندگان تعزیه می خواستند تعزیۀ «شهادت هفتاد دو تن» را برپا کنند، ظاهراً به سبب تفصیل این تعزیه و اجرای مراسمی چون آتش زدن خیمه ها که به فضای بزرگ وسیعی نیاز داشت، تکیۀ نیاوران برای برپایی تعزیه مناسب نبود، بنابراین میدان جلوی کاخ صاحبقرانیه را برای اجرای این تعزیه برگزیدند.
2-3-4 – کاروانسراها
کاروانسراها از دیرباز محل مناسبی برای اجتماع دسته ها و برگزاری مراسم مذهبی و اجرای نمایشها و نمایشواره ها بوده است. پس از پیدایش تعزیه و رواج تعزیه خوانی، از این مکانها نیز در ایام محرم برای برپایی مجالس تعزیه و روضه استفاده می کردند. شکل کاروانسراها چنان که می دانیم مربع و مستطیل و برخی از آنها چندضلعی و مدور بود. در وسط بیشتر کاروانسراها حوضی قرار داشت که به هنگام لزوم روی آن را با تخته و الوار می پوشاندند و به صورت صحنه و تخت تکیه در می آوردند. در پیرامون کاروانسراها حجره و پله هایی وجود داشت که تماشاگران یا مسافران، (در کاروانسراهای میان راهها)، حجره ها و پله هایی وجود داشت که تماشاگران یا مسافران، (در کاروانسراهای میان راهها)، می توانستند فضا و وسط صحنه را به خوبی تماشا کنند. در زمان ناصرالدین شاه و پس از او تا اوایل مشروطه، برخی از تعزیه خوانیهای تهران در کاروانسراها برگزار می شد (روزنامه وقايع اتفاقيه، نمره 97، 27 صفرالمظفر 1269 ه.ق). یکی از معروف ترین آنها کاروانسرای ارامنه در بازار بود که عکسهایی از تعزیه خوانیهای آنجا در برخی از کتابها آمده است.
3-3-4 – خانه های اعیان و اشراف
تعزیه خوانی در خانه های اعیان و اشراف، ظاهراً از زمان آقامحمدخان، به خصوص فتح علی شاه، معمول شد، و در دورۀ ناصرالدین شاه بیش از پیش رواج یافت. میرزاآقاخان نوری صدراعظم ناصرالدین شاه با این که مدتی سرپرستی تکایای دولتی را بر عهده داشت، و در سالهایی که ناصرالدین شاه در نیاوران به سر می برد ترتیب تعزیه خوانیهای نیاوران با او بود، مع هذا مقارن همان ایام در خانۀ شخصی اش در نیاوران نیز بساط تعزیه خوانی برپا می ساخت و از رجال و نمایندگان خارجی برای شرکت در مجالس تعزیه دعوت می کرد.
بسیاری از شاهزادگان و رجال دیگر نیز علاوه بر حضور در تکیۀ دولت در ایام محرم و داشتن طاقنمای اختصاصی در تکیه، در منازل خود هم مجالس تعزیه برپا می کردند. عبدالله مستوفی در این باب می نویسد: «از شاهزادگان و اعیان و رجال هم هر یک که خانۀ آنها وسعت پذیرایی بساط تعزیه، و خود آنها توانایی پرداخت انعامات قاطرچی و ساربان و نقاره چی و موزیکانچیهای دولتی که در تعزیه ناگزیر بود، داشتند، تعزیه می خواندند. حتی بعضی همان طور که چادر خاص به اندازۀ حیاط بزرگ تدارک دیده بودند، حیاط را هم طوری ساخته بودند که در ایام تعزیه خوانی بتواند به تکیه تبدیل بشود»(مستوفي،1340، ص 299).
4-3-4 – تکیه ها
تکایای عمومی: دربارۀ تعزیه خوانی در تکایای عمومی تهران اطلاعات ما بسیار اندک است. در روزنامه ها و منابع تاریخی دورۀ قاجار فقط از وضع تعزیه خوانی در تکایای دولتی و گاهی از تکایای معروف یا متعلق به ایان و اشراف شرحی داده شده، و از تعزیه خوانی در تکیه های دیگر به اشاره اکتفا شده است(مستوفي،1340،ص 312 -330). آنچه می توان گفت این است که بعضی از تکیه های بزرگ که در گذرها و مراکز مهم شهر قرار داشتند، مانند تکیۀ رضاقلی خان، تکیۀ نوروزخان، تکیۀ چهل تن، تکیۀ سیداسماعیل، و تکایای منسوب یا متعلق به اعیان و اشراف، مانند تکیۀ حاج میرزا آقاسی، تکیۀ سیدنصرالدین و تکیۀ حسام السلطنه، به سبب موقعیت محل و امکانات صاحبان یا متولیان آنها، بیش از تکایای دیگر رونق داشته اند.
در چند شمارۀ روزنامۀ وقایع اتفاقیه به مجالس تعزیه خوانی در تکیه های قدیم اوایل عهد ناصری اشاره هایی شده است. در این اشارات بیشتر به حوادث جنبی که در مجالس تعزیه روی داده پرداخته شده. این رویدادها حکایت از حرمت و قداستی می کند که مردم برای تکیه و مجالس تعزیه قائل بوده اند. مثلاً در یکی از شماره های این روزنامه، زیر عنوان اخبار داخله، چنین نوشته شده است: «… دیگر آن که در تکیۀ نوروزخان نوشته اند که مجلس تعزیه برپا بوده است، در هنگامی که جمعیت داشته اند طفلی از بام تکیه به زمین افتاده، عیب نکرده بوده است». (روزنامه وقايع اتفاقيه، نمره 46، 24 صفر 1268 ه.ق).
تکیۀ سیدنصرالدین متعلق به کامران میرزا نایب السلطنه، فرزند ناصرالدین شاه، پس از تکیۀ دولت، ظاهراً از لحاظ معماری از تکیه های دیگر تهران زیباتر بوده است. ناصرالدین شاه هنگامی که در تهران بود، حتی پس از ساخت تکیۀ دولت جدید، گهگاه برای تماشای تعزیه به این تکیه می رفته است.
تکایای دولتی: ناصرالدین شاه در همان اوان سلطنت خود به تعزیه و تعزیه خوانی علاقه داشته و هر ساله گهگاه در ایام محرم، و بعدها تقریباً همیشه، برای تماشای تعزیه و دیگر مراسم مذهبی به تکیۀ دولت قدیم یا تکیۀ حاج میرزاآقاسی می رفته است. روزنامۀ وقايع اتفاقیه از حضور شاه در این تکایا در محرم سالهای 1269 و 1270 هـ.ق. گزارشهایی داده است؛ بنابراین نظر برخی از پژوهشگران که در توجه و علاقۀ ناصرالدین شاه به تعزیه و تعزیه خوانی در ده سال نخست سلطنتش تردید کرده اند، درست نیست.
در سالهایی که ناصرالدین شاه در تهران بود، تعزیه خوانیهای دولتی را معمولاً در تکیۀ دولت قدیم یا تکیۀ حاج میرزاآقاسی برگزار می کرد. در سالهایی که دور از تهران و در شهرهای دیگر بود، در تعزیه خوانیهای تکایای آن شهرها شرکت می کرد، یا خود به برپایی مجالس تعزیه می پرداخت. هرگاه به مناسبت تغییر فصل در نیاوران و سلطنت آباد به سر می برد، در همانجا برایش تعزیه می خواندند. چون تکایاي محلی نیاوران و سلطنت آباد مناسب تعزیه خوانیهای دولتی نبود، به دستور او دو باب تکیه در آنجا ساختند. تکیۀ کوچک نیاوران در سال 1274 هـ.ق. و تکیۀ سلطنت آباد در 1278 هـ.ق. ساخته شد. ظاهراً نخستین تعزیه خوانی در تکیۀ نیاوران در سال 1273 هـ.ق. و پیش از اتمام همۀ اجزای ساختمان تکیه برگزار شده است.
تعزیه خوانی در تکیۀ نیاوران به سبب کوچکی تکیه ظاهراً چندان دلخواه و مورد پسند ناصرالدین شاه نبوده است؛ از این رو، گهگاه تعزیه های مفصل و پرسیاهی لشکر (مثلاً تعزیۀ هفتاد و دو تن) را در میدان صاحبقرانیه برپا می کرده اند. پس از ساخته شدن تکیۀ سلطنت آباد، ناصرالدین شاه تعزیه خوانیهای خود را بیشتر در آنجا برگزار می کرد. ظاهراً نخستین تعزیه خوانی در این تکیه در محرم سال 1278 هـ.ق. بوده است. در سه چهارسال بعد نیز برگزاری تعزیه خوانیها به جای تکیۀ نیاوران غالباً در این تکیه انجام می شد.
بنابر نوشتۀ روزنامه های دولتی، در این تکیه مانند تکیۀ دولت تهران علاوه بر رجال دولت و شاهزادگان، همۀ اصناف و عامۀ مردم نیز می توانستند شرکت کنند.
تعزیه خوانی در سلطنت آباد و نیاوران به تدریج چنان اهمیت یافت که دستۀ تعزیه خوان و تعزیه گردان مخصوص برای آنها تعیین شد. شخصی به نام حاج قاسم معین البکا یا ناظم البکا، که در دارالنظارۀ دربار هم سمتی داشت، ادارۀ امور تعزیه داری و تکیه ها را بر عهده گرفت.(روزنامه دولت عليه ايران، نمره 545، 15شهرمحرم الحرام 1280 ه.ق). ناصرالدین شاه در اواسط سلطنت خود (در فاصلۀ سالها 1285 تا 1289 هـ.ق.) نیز، زمانی که در پایتخت به سر می برد، برای تماشای تعزیه همچنان به تکیۀ دولت قدیم می رفته است.(روزنامه دولتي، 618 و 631 محرم الحرام 1285-1286 ه.ق. و روزنامه دولت عليه ايران از سال 1285 تا 1289 ه.ق). پس از ساخته شدن تکیۀ دولت جدید در کنار شمس العماره در سال 1290 یا 1291 هـ.ق. و برپایی مجالس تعزیه مجلل و با شکوه و پرتشریفات در آن، تعزیه خوانی در تکیۀ دولت قدیم به تدریج متروک و تعطیل شد، لیکن تعزیه خوانی در تکیه های سلطنت آباد و نیاوران در تابستانهایی که مقارن ایام محرم بود ـ تا اواخر سلطنت ناصرالدین شاه همچنان باقی و برقرار بود.
تکیۀ دولت: با افزایش جمعیت تهران و اشتیاق عامه مردم و اعیان و اشراف به تعزیه و علاقۀ شدید ناصرالدین شاه به داشتن یک بنای عالی و مناسب برای برگزاری تعزیه های دولتی و درباری، دیگر تکیۀ دولت قدیم گنجایش جا دادن انبوه تماشاگران تهرانی را نداشت، و محل

نکته مهم : در این سایت فقط تکه هایی از این پایان نامه به صورت رندم درج شده که ممکن است موقع انتقال از فایل ورد به داخل سایت عکس ها درج نشوند یا فرمول ها و نمودارها و جداول و ... به هم ریخته درج شوند ولی در سایت منبع شما می توانید فایل کامل را با فرمت ورد و منابع و پیوست ها دنلود نمایید

: سایت منبع  40y.ir