باستان، مشتق از ریشۀ (sav)say است که به دومعنی به کارمی رود: توانا کردن، نیرو بخشیدن و نیزساییدن، تیزکردن (سودن). ازهمین ریشه، واژۀ متأخرsrav به معنی: از بَرکردن، سرودن ساخته شده است. دراین جا معنی مشترک سرود افسانه، ساییدن، کنایه از زنده کردن است. چون می دانیم که تمیزکردن خنجر یا شمشیر مانند پاک کردن آینه ازغبار، و برشنوم و وضو، باز- زنده شدن است. » ( مهندس پور، 1390: 105 )
وقتی از قصه به عنوان یک عنصر لاینفک از باور مردم سخن به میان می آید، بی تردید باید گفت که ادبیات شفاهی و عامیانه بخشی مهم از آن بوده و نقش ویژه ای را ایفا می کند. قصه ها آینۀ تمام نمای هر جامعه ای است که می توان از لابلای آن، تمام تاریخ گذشتۀ یک قوم را دید و با دنبال کردن ردپای قصه ها و تحلیل آنها، قطعه های گمشده در محدودۀ تاریک و ناشناختۀ هر ملت را پیدا نمود.
میرصادقی در تعریف قصه چنین می گوید: «به آثاری که در آن ها، تأکید بر حوادث خارق العاده بیشتر از تحول و پرورش آدم ها و شخصیت هاست، قصه می گویند. » ( میرصادقی، 1376: 44 )

4-2 قدمت و خاستگاه

« قصه و افسانه اگر قدیمی ترین اثر و کهن ترین تراوش ذهن بشر نباشد، جزو کهن ترین آثاری است که از اندیشه و تخیل بشر بر جای مانده است. افسانه، قرن ها پیش از آغاز زندگی تاریخی بشر پدید آمده است از همین روی تنها روزنۀ نورانی و پرتوی روشنگری است که به تاریک خانۀ قرون و اعصار قبل از تاریخ می تابد. » ( محجوب، 1382: 124 )
افسانه های عامیانه بی تاریخ و زمان اند. عشق به افسانه سرایی و شنیدن آن، در تمام طول تاریخ تمدن با آدمی همراه بوده است. افسانه های عامیانه به آسانی با هر محیط اجتماعی و محلی خود را سازگار ساخته و در عین کهنگی، تازه اند چرا که به صورت نقل سینه به سینه منتقل شده و رنگ و بو و حال و هوای دوران خود را به ادوار دیگر برده اند.
« قصه های عامیانه به قصه هایی اطلاق می شود که به صورت شفاهی یا مکتوب، در میان یک قوم از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. » (داد، 1375: 234)
در بررسی های انجام شده در باب قدمت افسانه ها گفته شده که قدیمی ترین آنها، ” قصه ی دو برادر” یا ” باتا و آنوبیس “، متعلق به 1250 قبل از میلاد؛ در مصر باستان است اما ” برادران گریم92 ” در کاوشهای خود به این نتیجه رسیدند که افسانه های پهلوانی و جادویی را اقوام هند و ژرمنی ( هند و اروپائی ) ابداع کرده اند و اقوام دیگر، آنها را از راه مهاجرت یا ارتباطات فرهنگی از آنها گرفته اند.
اما در این گذر، مدارکی در دست است که نشان می دهد ایرانیان باستان، از دوران کهن صاحب اشعار و ترانه های عامیانه بوده اند که این اشعار بر حماسه های ارمنی نیز تأثیر گذاشته است: « قدر مسلم این است که ایرانیان باستان ترانه های عامیانه، افسانه های پهلوانی اساطیری و ابداعات نظیر این داشته اند. شاید چیزی از آن بصورت تغییر یافته در آثار شاعرانی که بعداً افسانۀ شاهی ایران باستان را ساخته اند و همچنین در آثار چند نویسندۀ یونانی ( گزنفون، هرودوت، کتزیاس93 و جز اینها موجود باشد…..اشعار حماسی بر حماسه های ارمنی نیز تأثیر گذاشته که از آن قطعه ای در یک قسمت سرود ” واهاگن94 “( صنم کهن ارمنی از دوران بت پرستی که به ایرانی “ورثرغن95 “گویند ) به جای مانده است. » ( ریپکا، 1381 : 51-47 )
زبان فارسی میانه ، بخصوص زبان ارمنی را متأثر ساخت چنانکه در زبان ارمنی، هزار و پانصد واژۀ دخیل ایرانی از آن دوران یافت می شود.
« ” تئودور بنفی96 ” ( 1809-1881 ) پدر تحقیقات تاریخی و تطبیقی در قصه های عامیانه در سال 1895 ” پنجا تنترا ” را به زبان آلمانی ترجمه کرد و مقدمه ای ششصد صفحه ای بر آن نوشت. در این مقدمه بنفی، تمام گونه ها و تحریرهای مختلف هریک از قصه های پنچا تنترا را تجزیه و تحلیل نمود و به استثنای قصه های حیوانات مأخوذ از اصل یونانی سرمنشاء همۀ قصه های جادویی و پریان را به ادبیات تعلیمی هندی – بودایی باز برد. بنا بر نظر او، این قصه ها در نتیجۀ غلبۀ مسلمانان بر اسپانیا ، آمد و شد تجار و سوداگران سواحل شرقی مدیترانه و بیزانس و همچنین از طریق حملۀ مغولان، به اروپای شرقی راه یافته اند و از آنجا به همۀ سرزمینهای غربی پراکنده گشته اند. » ( پراپ، 1368 : چهار )
” ژوزف بدیه97 ” نیز از راه تجزیه و تحلیل به این نتیجه رسید که مشابهت میان افسانه ها فقط در مشخصه های کلی است و آنها، سرمنشاء و خاستگاه های متعددی دارند.
«” اندریو لانگ98 ” ( 1844 – 1912 ) با استفاده از نظریات یک مردم شناس انگلیسی به نام ” ادوارد. ب. تایلر99 ” موتیف های قصه های اروپایی را با قصه های آریایی و اسطوره های کلاسیک مقایسه کرد و به این نتیجه رسید که بنیان و اصل قصه ها به آداب و رسوم و معتقدات انسانهای پیش از تاریخ می رسد. ” یرزلی100 ” در کتاب فولکلور قصه های پریان مهمترین این باورهای اعتقادی را چنین می شمارد: طبیعت گرایی، جاندارانگاری اشیاء و حیوانات، مسخ ، بت پرستی، اژدها، خواب و رؤیا، تجدید حیات، سحر و جادو و تابوها. به عقیدۀ او از طریق مطالعه این باورها روشن می شود که چگونه اعتقادات راسخ نیاکان ابتدایی ما موضوع اصلی قصه های زنان کهنسال را تشکیل می دهد. » ( خدیش،1387: 18 )
هنگامی که تایلر، مردم شناس مکتب بریتانیائی؛ بیان نمود که اسطوره های اقوام بدوی در میان عامۀ مردم جوامع جدید بازمانده است و مراحل تحول و تکامل آنها را نشان داد، بررسی قصه های عامیانه بنیادی مردم شناسانه یافت.
« پیدایش و نگارش قصص و افسانه ها نشانگر آرزوهای صعب الحصول و نمایانگرخواسته های نهانی و جلوه ای از ناکامی های دنیای درونی است. آدمی نواقص و کمبود های زندگی خویش را با تخیل و درعالم تصویر، در قالب قصه ها و افسانه ها ریخته و برای جبران محرومیت های خویش داستان های رویایی می آفریند که دردنیای بیکرانۀ خیال، بر واقعیت های تلخ زندگی پیروزگردد. » ( عطارد،1383: 84 )
ادب شفاهی، همگام با آثار ارزشمند ادبی مکتوب؛ بازتاب فرهنگ و اندیشۀ مردم جهان است. یکی از انواع ادب شفاهی، یعنی قصه ها و افسانه ها؛ گنجینه ای از اعتقادات و باورها و آداب و رسومی را در دل خود نهان کرده اند که گاه به دست فراموشی سپرده شده است. افسانه ها در بر دارندۀ لایه های درهم تنیده ای ازاندیشه ها، خواسته ها، آرزوها، ترسها و خرافه ها اسطوره ها، باورها و آیین های کهن هستند.
اولریش مارزلف دراین باره می نویسد : « قصه، نمودارقسمت مهمی ازمیراث فرهنگی هرقوم و ملتی است. ارزشهای سنتی و زمینه های فرهنگی و روان شناختی و همچنین حوادث و سوانح اجتماعی در آن انعکاس پیدا می کند. تحقیق و مطالعه در قصه های ملل، ازطرفی به این علت مهم است که بتوان به برداشت هایی از زندگی که مبنا و پایۀ این قصه ها ست پی برد و از جانب دیگر بتوان به کشف روابط بین فرهنگ ها نائل شد و برآن پرتو افکند. » ( مارزلف،1376: 15)
چندان مشخص نیست که افسانه های عامیانه چرا خوانده یا شنیده می شوند یا در صورت داشتن چه خصوصیاتی، به یک افسانه، عامیانه گفته می شود؟ کدام یک ازعوامل می تواند عامیانه بودن آن را تعیین کند: محتوا و مضمون ؟ سبک نگارش و کلمات و اصطلاحات به کار رفته ؟ مخاطبان و علاقه مندان؟ باید گفت که اصطلاح افسانۀ عامیانه رواج عام دارد بی آنکه هیچ ملاک و معیاری برای سنجش عامیانه بودن یا نبودن آن وجود داشته باشد.
تسوجی، در مقدمه ای که بر کتاب خود نوشته؛ در مورد خاستگاه قصه چنین نقل می کند: « حکیمان را رسم و آیین چنین است که گاهی به رسم افسانه سخن گویند و گاهی از زبان دد و دام حدیث کنند و مقصود از آن همه، پند گفتن و حکمت شنیدن است ولی این حیلت را به کار برند که عامۀ طباع را به گفتۀ ایشان رغبت افتد. چنانچه مؤلف الف لیله و لیله نیز بدان نمط سخن رانده و عجایبی چند از احوال پیشینیان و غرایبی چند به عنوان افسانه از زبان جانوران یاد کرده است. » ( خدیش،1387: 13 )

4-3 اهمیت افسانه ها و تأثیر آن بر انسان و جامعه

« قصه های پریان با به کار بردن الگوی روانکاوانۀ شخصیت انسان، پیام های مهمی را به ضمیر آگاه نیمه آگاه و ناآگاه می رسانند. صرف نظر از اینکه هریک از اینها در زمان شنیدن یا خواندن قصه در چه سطحی عمل کند. این داستانها که با مسائل همۀ انسانها، بویژه مسائلی که ذهن کودک را به خود مشغول می کند؛ سر و کار دارند با ” من101 ” شکوفای او سخن می گویند و به پرورش آن میدان می دهند، در حالی که همزمان از فشارهای ضمیر ناآگاه و نیمه آگاه او می کاهند. این داستانها در حینی که پیش می روند به فشارهای ” نهاد102 ” عینیت و باوری آگاهانه می بخشند و برای ارضای این فشار، راههایی نشان می دهند که با نیازهای ” من ” و ” ابرمن 103 ” همسان باشد. » ( بتلهایم، 1381: 2)
میرصادقی در تعریف قصه و قصه پردازی می گوید: « هدف قصه ها، به ظاهر خلق قهرمان و ایجاد کشش و بیدار کردن حس کنجکاوی و سرگرم کردن خواننده یا شنونده است و لذت بخشیدن و مشغول کردن، اما در حقیقت درونمایه و زیربنای فکری و اجتماعی قصه ها، ترویج و اشاعۀ اصول انسانی و برادری و برابری و عدالت اجتماعی است. » ( میرصادقی، 1376: 58 )
فروید در کتاب تعبیر رؤیاها به روانکاوی انسان و خواب هایش پرداخت. قصه ها را نیز بر همین مبنا تحلیل کرد و ریشه و خاستگاه آنها را خاطرات و احساسات سرکوب شدۀ کودکی دانست. در اصطلاحات خاص او قهرمان قصه، تجسم یک آرزوی تحقق یافته و نیروهای شرّ مظهر غریزه ها ی ناخودآگاه و سرخورده هستند.
« مردم، داستان ژانری فرهنگ عامیانه را، مقدم بر هرچیز؛ برای تفنن و سرگرمی می خوانند اما آنها از این متنها چیزهایی بیشتر از آن که قصد می کنند، به دست می آورند . …. قصه های جن و پری خیال پردازی هستند اما خیال پردازی ها برای کودکان ضروری اند ( و من اضافه می کنم برای بزرگسالان نیز ) … این متن، راههایی برای گریز از وسوسه های ذهنی شخصی مان پیش پای ما می گذارند. به طرزی طنزآمیز هرچه زندگی خیال پردازانۀ ما غنی تر و متنوع تر باشد ، بهتر می توانیم از پس واقعیت برآییم. » ( آسابرگر104، 1380: 145 و 144 )
قصه ها و افسانه ها قدرت بالایی در بررسی احوالات آدمی و بواسطۀ آن جامعه دارند. در واقع شاید بتوان گفت که ” قصه درمانی ” یکی از شیوه های روانشناسانۀ مؤثر است که دارای قابلیتها و ظرفیت های زیادی در روانکاویست. همچنانکه در حال حاضر، درام درمانی یا تئاتر درمانی جایگاه ویژه ای، بخصوص در ارتباط با کودک دارد.
« در داستانهای پریان، فرآیندهای درونی، ” بیرونی105 ” می شوند و ارائۀ آنها به یاری شخصیتها و رویدادهای داستان، این فرآیندها را قابل فهم می سازد. به همین جهت در

نکته مهم : در این سایت فقط تکه هایی از این پایان نامه به صورت رندم درج شده که ممکن است موقع انتقال از فایل ورد به داخل سایت عکس ها درج نشوند یا فرمول ها و نمودارها و جداول و ... به هم ریخته درج شوند ولی در سایت منبع شما می توانید فایل کامل را با فرمت ورد و منابع و پیوست ها دنلود نمایید

: سایت منبع  40y.ir