نخستین اسلامی بر میگردد، مقدور نیست(ملازاده، 1384،ص13). هرچند نحوه دسترسی به آب و تهیه آن در همه جا یکسان نبوده اما وجه اشتراک همه آنها ذخیره سازی آب بوده است(معماریان، 1372،ص1). بسیاری از آبادی ها و شهرک ها و محله ها بوده اند و در بسیاری از محله ها بزرگ ترین و چشمگیرترین واحد معماری به شمار میروند. آبانبار به عنوان یک عنصر شهری که از گذشته برای ما بجا مانده است، تلفیقی از هنر ایرانی و ارزش اعتقادی شیعی میباشد(عطارها، ص185). ساختار معماری و مکانی آب انبارها در نقاط مرکزی محلهها و گذرها، هم مکانی آن با مسجد، حسینیه، تکیه و حمام، و یژگیهای فرهنگی آب انبارها را نشان میدهند.
به طور کلی آبانبارها به چند دلیل ساخته میشدهاند:الف) جلوگیری از تبخیر شدن آب در اثر تماس مستقیم با گرمای خورشید و جریان هوا، ب) جلوگیری از فاسد شدن آب در هوای آزاد و ج) جلوگیری از گرم شدن آب به علت تابش نور خورشید.

پیشینه ساخت آبانبارها

بشر از همانگاه که آفریده شد و به آب نیاز پیدا کرد، به فکر نگهداری و اندوخته نمودن آن برای استفاده روزانه افتاد و بدین ترتیب به تدریج آوندهای کوچک، برکه و حوضها شکل گرفتند؛ اما این که بشر چه زمانی پی برد برای ذخیرهسازی دراز مدت به چه روشی باید دست یازد و بهترین شیوه چیست، مشخص نمیباشد. احداث آبانبار را میتوان يكي از مهمترين امكانات ذخیرهسازی آب در ايران قديم دانست و حتي برخي صاحبنظران، ايرانيان را تنها مبتكران ساخت آبانبار در دنیا دانستهاند(نیازی به نقل ازعربي نژاد، 1386،196).
از دوران حكومت هخامنشيان بقاياي آبانبار و آب راههاي متعدد در قصر جمشيد برجای ماندهاست. چاههاي لافت معروف به طلا که در پشت قلعه لافت و در داخل گودال مجاور قلعه به تعداد روزهاي سال کيسه ساختهشدهاند نیز از جمله اقدامات صورت گرفته توسط گذشتگان جهت ذخیره آب میباشند. برخی محققان قدمت این چاهها که براي جمع آوري آب باران حفر شده است را به دوران هخامنشي نسبت میدهند(تصویر شماره2). اما قدیمی‌ترین آب‌انبار یا به عبارتی مخزن آب در ایران منبع آب شهر ایلامی دوراونتاش در چغازنبیل خوزستان است که سابقه تاریخی آن به حدود ۳۵۰۰ سال پیش می‌رسد. قدیمیترین آبانبار برجای مانده از دوره اسلامی، آبانبار عضدالدوله ديلمي است که در قرن 4 هجري در يكي از سه قلعه اسطخر فارس ساخته شدهاست. این آبانبار دارای 20 ستون میباشد و آب آن از سدي كه بر روي درهی عمیق نزدیک به بنا احداث شدهبود، تأمین میگردیده است. آب ذخیره شده در این آبانبار برای مصرف 1000 نفر در يكسال کافی بوده است. از ديگر آبانبارهای تاریخی دوران اسلامی ایران، آبانبار سید اسماعيل تهران ميباشد كه در نيمه اول قرن 5 هجری ساخته شده و يكبار در زمان شاه طهماسب صفوي و بار ديگر توسط حاج عيسي وزير (بیگلربیگی قاجار) تعمير و مرمت شده است. علاوه بر موارد فوق ميتوان آبانبار مسجد جامع يزد (878ه.ق) و آب انبار مسجد كبیر قزوين (1093ه.ق) را نام برد(نیازی، 1386،ص196). در سال 1390 در شهر بلقیس بقایای دو آبانبار آجری کشف شدهاست. یکی از این آبانبارهای آجری به قطر 25/4 و عمق 4 متر میباشد و با شفته آهک و آجر ساخته شدهاست. طبق یافته‌های باستان شناختی، قدیمیترین استقراری که تاکنون در این شهر تاریخی شناسایی شده مربوط به اواخردوره ساسانی(صدر اسلام) بوده و زندگی در آن تا پایان دوره صفوی به طور مداوم جریان داشته است. بالاخره این شهردر اواخر دوران طهماسب دوم و ابتدای حکومت نادر یعنی در سال ۱۱۳۱ هـ. ق توسط افاغنه کاملاًویران و در هم کوبیده شده است. احداث آب انبارها در ایران تا حدود اوایل دهه 1330 هجری شمسی ادامه داشته و در سراسر نقاط کشور مورد استفاده قرار میگرفته است.
آبانبارهای کشورهای غربی اغلب به صورت خانگی ساخته شدهاند و تماما متعلق به سدههای اخیر و بین سالهای 1800 تا 1900میلادی میباشند. البته مخازن آبی با مصارف عمومی در زیر کلیساهای ترکیه و در شهر اورشلیم وجود دارد که متعلق به سدههای پیش از میلاد و دوران حکومتی یونان باستان میباشند.

معرفی آبانبارهای شهر لار

از آثار معماری لارستان در طول دوران پرشکوه هنر معماری ایران، آبانبارهای آن است که به زیبایی تمام در جای جای این منطقه برخاک نشستهاند و فراهم آورنده آبی گوارا برای ساکنین و رهگذران میباشند. آبانبار يكي از شاهكارهاي بزرگ منطقه جنوب و اوج تجلی معماری گنبدی در ايران ميباشد. به عقيدهي پرفسور جونس، معماران لارستاني توانستهاند از آب باران بصورت بهينه استفاده كنند. در مناطق جنوبی همانند لارستان بدلیل كم آبي هر كجا كه آبانباری ساخته میشد، اطراف آن خانهها شکل میگرفتند، اين خانه ها گسترش مییافتند و محلات را تشكيل ميداند. معمولا هر آب انبار(که در زبان محلی برکه نامیده میشود) را به نام محلهای که در آن واقع گردیدهبود، میشناختند، مثلاً برکه آقا واقع در محله آقا ميباشد. در موارد محدودی نیز آبانبار به نام سازنده آن شهرت مییافته است. با توجه به این که شهرستان لار دارای آب و هوای گرم و خشک میباشد و میزان بارندگی سالانه نیز در آن بسیار کم بودهاست، بنابراین این بناهای معماری نقش مهمی در فراهم آوردن شرایط زندگی مناسب برای ساکنین منطقه بازی میکردهاند. از آنجا که آب لوله کشی شهر لار و اکثر شهرها و روستاهای اطراف آن قابل شرب نمیباشد، تعدادی از آبانبارهای شهری که در محلهها قرار دارند، کماکان مورد استفاده هستند؛ به ویژه در شهرقدیم لار این موضوع به وفور مشاهده میشود. از آنجا که به دلیل تغییر بافت محلات و همچنین آسفالت خیابانها آبرو و ممر اکثر آبانبارها بسته شدهاست، بنابراین عملیات آبگیری آنها اغلب به صورت دستی صورت میگیرد. نحوه برداشت آب نیز نسبت به گذشته تغییر یافته است، چراکه جهت تامین امنیت و جلوگیری از غرق شدن کودکان همچنین جهت ممانعت از ورود اشیا خارجی به آب دهانههای ورودی با دربهای فلزی مسدود گردیدهاند. امروزه مخازنی در کنار آبانبارها نصب گردیدهاست که به کمک پمپاژ آب برکه پر میشوند، برداشت آب از شیر تعبیه شده در این مخازن صورت میگیرد.
در نگاه اول به دلیل محدودیت عناصر معماری آبانبارها و همچنین ساخت عناصر اصلی آن در زیر زمین ، تجزیه و تحلیل، بررسی و مقایسهی آنها کاری مشکل به نظر میرسد. این نحوه تفکر به دلیل عدم شناخت گونههای مختلف آبانبار حاصل میگردد؛ در حالی که با بررسی نقشه کلی و عناصر مختلف آنها، میتوان نمونههای مختلفی را شناسایی نمود که دارای تنوع بسیار در نقشه و عناصر میباشند(معماریان، 1372،ص3).

ویژگیهای معماری و ساختاری آبانبارهای شهر لار

جهت بررسی دقیق آبانبارهای شهر لار پیش از هر چیز به مطالعهی ویژگیهای معماری و ساختاری این بناها پرداخته میشود. در این بخش پس از معرفی مصالح به کار رفته در ساخت، به معرفی اجزاء تشکیل دهنده، سازه و نکات فنی و اجرایی آبانبارها پرداخته شدهاست.

مصالح به کار رفته در ساخت آبانبارها

در ساخت آبانبارهای شهر لار، تماما از سنگ استفاده شدهاست و هیچ آبانباری وجود ندارد که با مصالحی غیر از سنگ ساخته شدهباشد. سنگهای مورد استفاده از کوههای اطراف تامین میشدهاند. سنگتراشان پس از حمل سنگها به محل ساخت آبانبار آنها را به قطعات مکعب مستطیل شکل تراش میدادهاند. مقطع این سنگها برای آبانبارهای با قطر متوسط و بزرگ(از10متر بیشتر) 10تا 20 سانتیمتر بودهاست. طول سنگها نیز اغلب 50 سانتیمتر بوده که در راس گنبد به 30 سانتیمتر کاهش مییافتهاست. سنگها اغلب از جنس مالون بودهاند. به گفته استاد صادق کامجو، در ساخت مخزن از سنگهای قرمز نیز استفاده میشده اما در گنبد تنها باید از سنگ سفید استفاده شود، چرا که سنگ سفید دارای گیرایی کافی با ملات گچ نمیباشد. سنگهای قرمز به دلیل دارا بودن درصدی از آهن با ملات گچ واکنش نشان داده و موجب کاهش دوام گنبد میگردند. علاوه بر آن سنگهای قرمز این منطقه دارای رگههایی هستند که موجب نفوذ آب به درون آنها میگردد، به دلیل پوشاندن کامل جداره مخزن با ساروج، مشکل رگهدار بودن سنگها چندان اهمیتی نداشتهاست. ملات مورد استفاده جهت اجرای مخزن ساروج و در اجرای گنبد گچ با درجه خلوص بالا، که در اصطلاح محلی گچ تیز نامیده میشود، بوده است. از آنجا که این گچ بسیار زودگیر است، مصالح بسیار مناسبی برای اجرای قوس گنبد میباشد. جهت اجرای پی و دیوار حائل پشت مخزن نیز از شفته آهک استفاده میشدهاست. همان گونه که گفته شد، پوشش داخلی مخزن ساروج میباشد اما نمای داخلی گنبد پوشش داده نمیشده و تنها به بندکشی اکتفا میشدهاست. جهت اجرای پوشش خارجی گنبد، ابتدا یک لایه ساروج و در انتها و به عنوان پوشش نهایی، کاهگل به کار میرفته است. پوشش کاهگل موجب کاهش نفوذ آب به سازه گنبد ( و جلوگیری از تخریب ملات گچ) و همچنین خنک نمودن بیشتر آبانبار میشدهاست. در تزئینات چند آبانبار محدود نیز از گچ استفاده شدهاست.

عناصر تشکیل دهنده آبانبار

در این بخش به معرفی عناصر تشکیل دهنده آبانبارهای شهر لار میپردازیم(تصویر شماره3). به طور کلی آبانبارهای این شهر دارای نه عنصر مخزن، گنبد، میلک، روزن، دهانه برداشت آب و در مواردی راه پله، پاشیر و کتیبه میباشند. در ادامه هریک از این عناصر به تفضیل توضیح داده میشود.
مخزن ( تنوره، خزینه): این عنصر از جمله عناصر ساختاری آبانبارها میباشد. برای جلوگیری از فشاری که آب به جداره خزینه وارد میآورد، مخزن در درون زمین ساخته میشدهاست (معماریان، 1387: 35). منبع آبانبارها به چهار شکل مکعب، مکعب مستطیل، هشت گوشه، و استوانه ساخته شدهاست. قطر منابع استوانهای از حدود 20متر تجاوز نمیکند و تا 3000 متر مکعب گنجایش دارند. از آنجا که فشار وارد بر بدنهی مخازن استوانهای در تمام جهات یکسان میباشد، در بیشتر آبانبارها مخازن به این شکل ساخته شدهاند(پیرنیا، 214).
به سه دليل مخزن آب انبار را در كليه اقليم ها و مناطق مختلف ايران هميشه در داخل زمين احداث ميكردند:
– دليل اول اين كه اگر مخزن بر روي سطح زمين باشد، فشار و نيروي جانبي آب درون آن به ديوار هاي مخزن باعث تخريب آن مي شود و جهت مهار كردن اين نيروي جانبي، احتياج به پشتبند هاي بسيار قطور و تحمل مخارج بسيار بوده است؛ ولي اگر مخزن در داخل زمين قرار داشته باشد، خاك اطراف ديوار مخزن، باعث استحكام و مقاومت آن در برابر فشار آب درون آن مي شود. همچنين در هنگام وقوع زلزله اين نوع آب انبار در مقابل نيرو هاي جانبي زلزله مقاومت بسيار خوبي از خود نشان مي دهد و در زلزله هاي مختلف ايران، آب انبار و ساير ابنيه زيرزميني سالم و يا با آسيب نسبتاً كمي پابرجا مانده اند.
– دليل دوم كه اين نيز حايز اهميت مي باشد اين است كه وقتي مخزن آب انبار پاين تر از سطح زمين باشد، آب نهر يا قنات را مي توان به راحتي و به طور

نکته مهم : در این سایت فقط تکه هایی از این پایان نامه به صورت رندم درج شده که ممکن است موقع انتقال از فایل ورد به داخل سایت عکس ها درج نشوند یا فرمول ها و نمودارها و جداول و ... به هم ریخته درج شوند ولی در سایت منبع شما می توانید فایل کامل را با فرمت ورد و منابع و پیوست ها دنلود نمایید

: سایت منبع  40y.ir