میگردد.
آبانبارهای کشورهای غربی اکثرا خصوصی بودهاند وآب آنها از طریق جمعآوری آب باران از روی سقف تامین میگردیدهاست. بنابراین آبانبارهای این کشورها نه از جنبههای اجتماعی و نه از جنبههای ساختاری دارای نمود شهری نمیباشند. شاید دلیل جمعآوری آب از روی بام، شیبدار بودن سقف اکثر خانهها در این مناطق بودهاست. در ایران به دلیل مسطح و گنبدی بودن سقفها، جمع آوری آب از روی بام موجب تحمیل هزینههای بسیار به سازندگان میشدهاست.

مقایسه تطبیقی آبانبارهای شهر لار و یزد

در این بخش به بررسی آبانبارهای دو شهر یزد و لار در جهت پی بردن به تفاوتها و شباهتهای آنها و با هدف دستیابی به چگونگی تاثیرگذاری معماری بومی بر بناهای این دو شهر پرداخته میشود. به این دلیل شهر یزد جهت مقایسه با شهر لار انتخاب گردیده که در میان سایر شهرهای ایران بیشترین و متنوعترین آب انبارها را در خود جای داده است. آبانبارها در سالهای نه چندان دور یکی از عناصر حیاتی شهرها و شکل دهندهی گذرها و محلات در مناطق گرم و خشک بودهاند، اما امروزه با تامین آب مورد نیاز مردم توسط سیستم لولهکشی شهری، این بناها اندک اندک به دست فراموشی سپرده شدهاند. با فراموشی آنها حاصل قرنها تجربه و مهارت در زمینه معماری بومی و تعامل با طبیعیت نیز به فراموشی سپرده شدهاست. آبانبارها نه تنها در حوزههای معماری و سازه بلکه در حوزهی اجتماعی و برقراری تعاملات میان ساکنان یک محله نیز بسیار موفق بودهاند. شاید امروزه امکان استفاده از آبانبارها با کاربریهای گذشتشان وجود نداشته باشد، اما فنونی در ساخت آنها نهفتهاست که با بهرهگیری از آنها در معماری امروز میتوان به طراحی بناهای با درجه آسایش بالاتر در حین سازگاری بیشتر با محیط پرداخت. علاوه بر موارد فوق پس از شناخت دقیق وضع موجود آبانبارها، نقاط قوت و ضعفشان میتوان در جهت مرمت، احیا، بهسازی و باززندهسازی آنها اقدام نمود. جهت نیل به اهداف فوق پس از معرفی آبانبارهای هریک از دو شهر به مقایسهی تطبیقی آنها در تمام ابعاد شهری، معماری، سازهای و تاسیساتی پرداخته پرداخته میشود.

معرفی آبانبارهای شهر یزد

شهر یزد، واقع در کویر مرکزی ایران، همواره با معماری منحصر به فرد توجه همگان را به خود جلب نموده است. آبانبارها از جمله بناهای سنتی این شهر هستند که دارای اهمیت بسزایی میباشند. با توجه به آب و هوای گرم و خشک شهر یزد، همواره تامین آب از مهمترین دغدغههای ساکنان این منطقه بودهاست. مردم این شهر با درایت و تدبیر و با استفاده از مصالح و امکانات موجود، برای تامین آب مورد نیاز خود شیوههای مختلفی را به کار بستهاند. طبق اظهارات دکتر معماریان یکی از قدیمیترین راه حلهای تامین آب در این منطقه، استفاده از آب چاههای سرد بوده است و احتمالا آبانبارها از قرن نهم به بعد در بافت شهرها و روستاها گسترش یافتهاند(معماریان، 1372،ص12). مردمان این سرزمین پس از ذخیره آب جهت استفاده در ماههای گرم سال، به این فکر افتادند که چگونه میتوان به آبی سرد، گوارا و زلال دست یافت. بدین ترتیب روند تکاملی آبانبارها از لحاظ چگونگی سرمایش، گندزدایی، آبرسانی، آبگیری و برداشت بهتر طی گردید. به نظر میرسد که کاملترین آبانبارها، متعلق به عصر قاجار و عصر پهلوی میباشند(مسرت،1389، ص130). قدیمیترین آبانباری که اکنون در یزد وجود دارد، آبانبار امیرچخماق( معروف به ستی فاطمه) است که در سال 836 قمری ساخته شده است. آبانبار تکیه امیرچخماق نیز متعلق به سده نهم قمری(حدود سال 861ق) میباشد(تصویر شماره40).
موقعیت شهری آبانبارها
آبانبارهای شهری معمولا در مراکز محله، در کنار اماکن مذهبی، آموزشی، رفاهی و تجاری ساخته میشدهاند(مسرت، 1389، ص 112). در شهر یزد آبانبارهای عمومی، اغلب با سایر کاربریهای عمومی از جمله حسینیه، مسجد، مدرسه و بازار پیوند داده شدهاند. حتی سردر ورودی پلکان برخی از آنها درون بازار، مدرسه، مسجد و حسینیه واقع گردیده است. به عنوان مثال دهانه ورودی به پاشیر آبانبار خواجه در بازار قرار دارد. تعداد بسیاری از آبانبارها نیز در میادین شهری ساخته شدهاند،که از جمله میتوان به آبانبار جبهه شمالی میدان خان یزد اشاره نمود.
نحوه استقرار آبانبار در کنار دیگر بناهای عمومی23
آبانبارهای شهر یزد به عنوان عضوی از یک مجموعهی شهری و در کنار سایر بناهای عمومی احداث شدهاند. در بعضی موارد پیوند بسیار قوی میان آبانبار با سایر فضاهای شهری دیده میشود، از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره نمود: در چند مورد آبانبار در ترکیب با سایر فضاهای معماری همچون ساباط، چهار تاقی و … ساخته شدهاست. یکی از نمونههای کامل ساخت آبانبار در یک مجموعه شهری، میدان خان میباشد. در این میدان چند آبانبار در کنار هم و درمجاورت بازار قیصریه ساخته شدهاند. همانگونه که در بخشهای بعد به تفضیل توضیح داده میشود، پلکان دسترسی به پاشیر، تنها عنصری است که امکان ارتباط آبانبار با سایر عملکردها را فراهم مینماید. علاوه بر وجود اتاقکهایی در میانهی بعضی پلکانها(جهت استراحت و فروش بعضی اقلام)، بر روی راهپله چند آبانبار، فضاهای عمومی همچون مسجد وحسینیه ساخته شدهاست24(مسرت، 1389، ص 166). نمونه ضعیفتر پیوند آبانبار با سایر فضاهای معماری، گشودن روزنی بر روی مخزن با هدف استفاده از خنکی هوای درون آن جهت خنک نمودن فضاهای همجوار میباشد.
سقاخانه: در کنار برخی آبانبارها فضایی به نام سقاخانه ساخته میشده که جهت استفاده افراد مسن بودهاست.
سنگاب: عنصر دیگری که در کنار بعضی آبانبارها قرار دارد، سنگاب میباشد. ظرفی از جنس سنگ خارا، که با هدف بهروهوری افراد مسن از آب خنک، در کنار یا روبه روی آبانبار نهاده و توسط سقایان از آب پر میشده است (مسرت، 1389، ص 192).
عوامل موثر در انتخاب مکان آبانبار
اصولا نحوه استقرار آبانبارها در شهر یزد باتوجه به عوامل زیر بوده است:
موقعیت زمین، خاک و ارتباط آن با منابع تامین کننده آب(در اکثر موارد قناتها)؛
موقعیت مکانی قرار گرفتن در محله و شهر، سهولت دسترسی مردم و ارتباط فضایی آن با دیگر بناهای همگانی و مجتمعهای زیستی شهر(مسرت،1389، ص 130)
تعدد آنها در بافت با توجه به نیاز ساکنان(معماریان، 1372،ص17).
موقعیت اقتصادی واقف(مسرت،1389، ص 130)
فرم و حجم کلی25 آبانبارها
شکل متداول مخزن در آبانبارهای عمومی شهر یزد دایره میباشد. پوشش این نوع آبانبارها گنبدی شکل است. آبانبارهای خانگی نیز به شکل مربع یا مستطیل در زیر حیاط یا بخش مسکونی ساخته شدهاند.
اجزای تشکیل دهنده آبانبار
به طور کلی اجزای تشکیل دهنده آبانبارهای شهر یزد مخزن، گنبد، بادگیر، پلکان و پاشیر میباشد. افزون بر بخشهای اصلی فوق در بعضی موارد جلوخانهای بزرگ، سردر، کتیبه و همچنین تزئینات گوناگون برای آنها طرح و تعبیه میگردیده است(تصویر شماره41).
الف) مخزن: مخزن اصلیترین بخش آبانبار و محل نگهداری آب میباشد. در شهر یزد مخازن تنها با پلان دایره و به حجم استوانه یا مخروطی ساخته شدهاند. حداقل قطر قاعده این آبانبارها 5-6 متر و حداکثر 15-16 متر میباشد، ارتفاع استوانه نیز معمولا برابر قطر بوده است. نوع رایج آبانبارها دارای یک مخزن است و در مواردی معدود تعداد آنها به دو عدد نیز میرسد(معماریان، 1372،ص20). آبانبارهای دو مخزنه به صورت یک بنای پیوسته و در ارتباط باهم کار میکنند، به عبارت دیگر یک آبانبار با دو مخزن است. به عنوان نمونه میتوان به آبانبار خواجه (دو مخزن با یک پاشیر مشترک)اشاره نمود(مسرت، 1389، ص 149).
ب) پلکان: پلکان که در نزدیکی آبانبار ساخته میشود، دسترسی به پاشیر و برداشت آب را فراهم مینماید. در شهر یزد اغلب آبانبارها دارای یک پلکان میباشند اما تعدادی نیز دو پلکانی هستند. محل قرارگرفتن مخزن نسبت به پلکان و پاشیر متفاوت میباشد. گاهی پلکان با مخزن هم محور است و گاهی در کنار آبانبار قرار گرفته است. تعداد پلهها با ارتفاع مخزن متغیر میباشد. ارتفاع هر پله 20 سانتیمتر و کف پله 30-40 سانتیمتر بوده است. پلکانها یا بدون پاگرد بودهاند یا دو و حداکثر سه پاگرد داشتهاند. گاهی در پاگردها یک یا دو اتاقک کوچک و بزرگ جهت استراحت یا فروش بعضی اقلام ساخته میشدهاست. مانند فضای چلپا شکل در آبانبار دروازه مهریز که به عنوان قهوه خانه کاربری داشتهاست. عرض پلهها یا ثابت بوده (1تا3متر) و یا به تدریج کم میشده است (معماریان، 1372،ص46). مسیر پلکان بیشتر خطی مستقیم است اما گاهی نیز به صورت دو مسیر عمود برهم اجرا میگردیده است (معماریان، 1372،ص47).
ج) پاشیر: در انتهای پلکان قرار دارد و یک یا دو شیر برداشت آب در آن نصب شده است. معمولا کف مخزن پایینتر از پاشیر بودهاست. پاشیرهای لار و یزد تقریبا مشابه یکدیگرند و تفاوت چندانی ندارند.
د) سردر: در آبانبارهای یزد سردر یکی از عناصر متصل به پلکان و پاشیر بوده و شاخصهی دسترسی به آب میباشد (سردرها ارتباط مستقیمی با بنای آبانبار و گنبد آن ندارند). بنابراین بسته به تعداد راهپلهها، آبانبارها یک و در مواردی دو سردر دارند. سردرها معمولا دارای ابعاد و اندازه بزرگی بوده و دارای تزئینات میباشند.
ه) بادگیر: تقریبا تمام آبانبارهای شهر یزد دارای بادگیر میباشند. از آنجا که مخزن و گنبد آبانبارها هیچ روزن و ارتباطی با فضای خارج ندارند، جهت تهویهی هوای داخل آبانبار(جلوگیری از گندیگی) و خنک سازی آب آن در اطراف بنا بادگیرهایی ساخته شده است. تعداد آنها در آبانبارهای مختلف شهری متفاوت است و از یک تا شش بادگیر میباشد.26 اکثر آبانبارها دارای دو یا چهار بادگیر هستند. البته یک نمونه آبانبار یک بادگیری و یک نمونه آبانبار شش بادگیری نیز وجود دارد. بادگیرها دارای گونههای مختلفی میباشند و چهار، شش یا هشت وجهی هستند( مسرت، 1389، ص 126). بادگیرها معمولا به دو شیوه به مخزن اتصال مییابند: 1- اتصال مستقیم به گنبد، 2- حفر چالهای در کنار آبانبار و اتصال بادگیر به مخزن از طریق این چاه(این روش بر روش قبل ارجحیت دارد چرا که موجب کاهش احتمال ورود حیوانات، آلودگی و گردو غبار از طریق دهانههای بادگیر میشود).
چگونگی دسترسی به مخزن:
با توجه به آنچه در بخشهای پیش اشاره گردید، عملا دسترسی مستقیم به مخزن آبانبارهای این شهر وجود ندارد. ورود به مخزن در بعضی آبانبارها تنها از طریق دریچهای که بر ساقه بادگیر تعبیه گردیده، امکان پذیر میباشد.

معرفی آبانبارهای شهر لار

شهرستان لار واقع در جنوب استان فارس دارای آب و هوایی گرم و خشک میباشد. به دلیل کمبود منابع آب و میزان بارش در این منطقه، ساکنان جهت ذخیره و تامین آب مورد نیاز خود به ساخت آبانبارها اقدام نمودهاند. از آنجا که آبهای زیرزمینی این منطقه شور میباشد، امکان استفاده از قنات و چاه

نکته مهم : در این سایت فقط تکه هایی از این پایان نامه به صورت رندم درج شده که ممکن است موقع انتقال از فایل ورد به داخل سایت عکس ها درج نشوند یا فرمول ها و نمودارها و جداول و ... به هم ریخته درج شوند ولی در سایت منبع شما می توانید فایل کامل را با فرمت ورد و منابع و پیوست ها دنلود نمایید

: سایت منبع  40y.ir