وجود نداشته و تنها منابع تامین آب، آبانبارها بوده، به همین سبب شاید آبانبارهای شهر لار از اهمیت حیاتیتری نسبت به سایر شهرها برخوردار بودهاند. هرچند امروزه مشخص نیست که اولین آبانبار در چه زمانی و با چه ویژگیهایی ساخته شدهاست، اما در حال حاضر قدیمیترین آبانبار موجود در این شهر متعلق به عصر صفویه میباشد. شاید زلزلههای ویرانگری که در سالهای متفاوت این شهر را دستخوش تغییر قرار داده، موجب نابودی بسیاری از بناها و از جمله آبانبارها گردیده است. با تمام این اوصاف، هنوز هم تعداد بیشماری آبانبار در این شهر و مناطق اطراف وجود دارد و در بسیاری موارد نیز ساکنان همچنان از آنها جهت تامین آب خود استفاده مینمایند(تصویر شماره42).
موقعیت شهری آبانبار
آبانبارهای این شهر نیز همانند یزد، در مکانهایی که بیشترین و راحتترین دسترسی را برای مصرفکنندگان فراهم نمایند، ساختهشدهاند. هرچند اکثر آبانبارها در مراکز محلات مسکونی قرار دارند، اما تعداد بسیاری از آنها نیز جهت سرویسدهی به بازار، مسجد، نظرگاه و امامزاده ساخته شدهاند. به نظر میرسد، پیوند میان این بنا با سایر بناهای عمومی در شهر لار نسبت به یزد کمرنگتر و ضعیفتر میباشد.
نحوه استقرار آبانبار در کنار دیگر بناهای عمومی
آبانبارهای شهر لار دارای کارکرد کاملا مستقلی هستند و به جز یک مورد، بقیه به صورت تک بنا ساخته شدهاند. تنها چهاربرکه بازار قیصریه با فضای کوچکی که اکنون به عنوان مسجد استفاده میشود، ترکیب گشته است(تصویر شماره43). سایر آبانبارهایی که به هدف تامین آب مساجد، بازارها و حسینیهها ساخته شدهاند، هیچ اتصال فیزیکی و فضایی با بنای مورد نظر ندارند. یکی از مواردی که در این شهر به چشم میخورد و ذکر آن خالی از لطف نیست، ساخت مجموعهای از آبانبارها در کنار هم میباشد. نمونههای آن در محله قنبربیگی لار و شهرهای گراش و خنج دیده میشود.
عوامل موثر در انتخاب مکان آبانبار
آبانبارهای این شهر از طریق رودخانههای فصلی آبگیری میشوند، به همین دلیل اولین عامل در انتخاب مکان آبانبار، امکان تامین آب از طریق این رودخانهها میباشد(نزدیکی به یک رودخانه و برخورداری از شیب مناسب). سه عامل دیگر که در مورد آبانبارهای یزد ذکر شد در مورد این شهر نیز صادق میباشد.
نکته: جهت بررسی دقیقتر میتوان آبانبارها را از جهت مکان استقرار به دو دسته با قرارگیری در همجواری مکانهای عمومی و قرارگیری در مراکز محلات(با دسترسی خصوصیتر) تقسیم نمود. آبانبارهای خصوصی که جهت مصارف خانگی و در مراکز محلات مسکونی ساخته میشدهاند به دو دسته تقسیم میشوند؛ آبانبارهایی که پیش از شکلگیری یک محله ساخته شدهاند و دوم آبانبارهایی که پس از شکلگیری محله و برای رفع نیازهای مازاد ساکنان ساخته میشدهاند. همانگونه که منطقی به نظر میرسد، انتخاب مکان اولیه برای ساخت آبانبارهای گونه اول از اهمیت بیشتری برخوردار است. چرا که این آبانبارها آغازگر شکلگیری یک محله یا منطقه مسکونی بودند و قرار بود در اطراف آنها بافت تازهای شکل گیرد. بنابراین از منظر شهری آبانبار باید به شیوهای مکانیابی گردد که آن منطقه ظرفیت شکلگیری یک محله را در خود داشته باشد؛ هم از جهت میزان زمین موجود و هم از جهت دسترسی آن منطقه به سایر شریانهای شهری. مسئله دیگری که در این امر از اهمیت برخوردار است امکان تامین پزآب آبانبار توسط واقف بوده که به توانایی مالی واقف بستگی داشته است27. در مورد آبانبارهای گونه دوم(آبانبارهای ساخته شده برای تامین آب مازاد مورد نیاز)، مسئله مهم تامین آب کافی برای محله بوده است به همین دلیل تنها عامل تاثیرگذار وجود فضای مناسب برای ساخت آبانبار جدید میباشد. و اما در مورد آبانبارهای عمومی، در ساخت این آبانبارها که در کنار مکانهای عمومی از جمله مساجد، بازارها، مدارس و حوزههای علمیه ساخته میشدهاند نیز سه عامل از اهمیت بیشتری برخوردار بودهاست. 1- دسترسی به آب و امکان آبگیری آبانبار، 2- وجود فضای کافی برای ساخت آبانبار و 3- تامین دسترسی مناسب جهت برداشت آب. در این مورد نیز بسته به نیاز کاربران گاهی چند آبانبار در کنار هم ساخته میشده است.
فرم و حجم کلی
مخازن آبانبارهای این شهر به سه شکل مستطیلی، دایرهای و صلیبی28 ( حاصل از ترکیب چهار برکه مستطیلی و به صورت شعاعی میباشد. در محل تقاطع این چهار برکه معمولا یک گنبد یا فضای مکعبی ساخته میشده است) ساخته شدهاند(تصوی شماره44).
پوشش سقف برکههای دایرهای، گنبدی شکل، برکههای مستطیلی و صلیبی طاق و تویزه یا طاق آهنگ میباشد. در برکههای مستطیلی و صلیبی، حداکثر دو متر از ارتفاع سقف بالاتر از سطح زمین قرار دارد. بنابراین تنها آبانبارهای دایرهای دارای حجم شاخص و نمود بارز در شهر میباشند(تصویر شماره45)29.
اجزای تشکیل دهنده آبانبار
در مقایسه با شهر یزد، آبانبارهای لار اکثرا فاقد پلکان، پاشیر و بادگیر میباشند. در عوض دارای عناصر دیگری به نام میلک30، روزن بالای برخی دهانهها و پلکان دسترسی به عمق مخزن31 هستند(تصویر شماره46).
الف) مخزن: مخازن آبانبارهای این شهر به سه گونهی دایرهای(در اصطلاح محلی گرد)، مستطیلی(در اصطلاح محلی دراز) و صلیبی(در اصطلاح محلی چهار برکه) ساخته شده است. شکل غالب مخازن دایره است. قطر مخازن دایرهای معمولا بین 10تا14 متر میباشد اما آبانبارهایی به قطرهای 4-5 متر و 19-20 متر نیز وجود دارند. آبانبارهای مستطیلی به دلیل قابلیت باربری بام آنها، بیشتر در خانهها ساخته شدهاند. نسبت عرض به طول این نوع برکه 3/1 میباشد. از 80 آبانبار موجود در شهر لار، امروزه تنها چهار عدد آنها صلیبی است. آبانبارهای صلیبی در حقیقت ترکیب چهار آبانبار مستطیلی میباشند.
ب)پلکان32: امروزه تنها پلکان دو آبانبار از پنج آبانبار دارای پلکان، باقی ماندهاست. تمام این آبانبارها تنها یک دستگاه پلکان داشتهاند و پلکان نیز با مخزن آبانبار هم محور بودهاست. از دو آبانبار دارای پلکان شهر لار یکی برکه دایرهای شکل معتمد و دیگری چهار برکه بازار قیصریه میباشد. تعداد پلکان این دو آبانبار بین 30تا 35 پله و ارتفاع هر پله 20 تا 25 سانتیمتر میباشد. اندازه کف پله نیز 35 سانتیمتر است. عرض پلکان در تمام طول آن ثابت میباشد. پلکان آبانبارهای این شهر نه در مکانیابی بخش ورودی و نه در بین مسیر با سایر عناصر و کاربریهای شهری ترکیب نشده است.
پاکنه: در جداره داخلی مخزن تمام آبانبارهای لارستان، نوع دیگری از پلکان جهت دسترسی به عمق مخزن و لایروبی وجود دارد. در استان یزد تنها آبانبارهای روباز دارای این گونه پلکان میباشند، با این تفاوت که پلکان به صورت مورب تا وسط مخزن آبانبار ادامه مییابد.
ج) پاشیر: پاشیرهای لار و یزد تقریبا مشابه یکدیگرند و تفاوت چندانی ندارند.
د) سردر: از آنجا که اکثر آبانبارهای این شهر پلکان و پاشیر ندارند، سردرها مستقیما به دهانه برداشت آب و گنبد متصل شدهاند، هر آبانبار بسته به تعداد دهانهها یک، دو، سه، چهار و پنج سردر دارد. این سردرها چندان بزرگ نیستند و دارای ابعاد تقریبی 3*3متر میباشند. دهانه برداشت آب در این سردرها تعبیه شدهاست. در بعضی آبانبارهای پرکارتر سردرها دارای تزئینات سادهی کاربندی و یا روکش گچی میباشند.
ه) بادگیر: آز آنجا که برداشت آب در آبانبارهای شهر لار به صورت دستی بوده و دهانهها مستقیما با فضای داخلی آبانبار ارتباط دارند، عمل تهویه از طریق همین دهانهها صورت میگیرد و دیگر نیاز به تعبیه بادگیرها نمیباشد. البته آبانبار معتمد در این شهر دارای شش بادگیر پنج طرفه میباشد. شش بادگیر این آبانبار به سقف سردرها اتصال یافتهاند و دارای ارتباط مستقیم با مخزن نیستند. در تمام آبانبارها برای کمک به تهویه بهتر، همچنین نصب قرقره جهت بالا کشیدن گل و لای داخل آبانبار، بر بالای تمام دهانههای برداشت آب، روزن کوچکی تعبیه گردیدهاست.
تعداد ورودیها به آبانبار
همانگونه پیش از این اشاره گردید، در آبانبارهای این شهر دهانههای برداشت آب مستقیما به مخزن راه دارند. تعداد این دهانهها در آبانبارهای مستطیلی دو عدد، در آبانبارهای صلیبی چهار عدد و در آبانبارهای گرد از سه تا پنج عدد متغیر است. 11%آبانبارها دارای یک دهانه ، 13%دارای دو دهانه،10 %دارای سه دهانه،30% دارای 4دهانه، 21% دارای پنج دهانه و 5% دارای شش دهانه میباشند. همانطور که مشاهده میشود، اکثر آبانبارهای دایره دارای چهار دهانه ورودی میباشند.

مقایسه تطبیقی آبانبارهای شهر لار و شهر یزد

در این بخش جهت دستیابی به چگونگی تاثیرگذاری معماری بومی بر آبانبارها به مقایسهی تطبیقی میان آنها میپردازیم. جهت نیل به این امر آبانبارهای دو شهر فوق الذکر در چهار دستهبندی کلی شامل ویژگیهای ساختاری و اجرایی، هندسه، تدابیر زیست اقلیمی و ویژگیهای اجتماعی بررسی میگردند.
تحلیل و مقایسه تطبیقی ویژگیهای ساختاری و اجرایی

در این بخش به مقایسهی مصالح، روش اجرا، سازه، تزئینات و الحاقات در آبانبارهای دو شهر لار و یزد پرداخته میشود.
مصالح:
بیشتر بناها و بخصوص مسکن در یزد از خشت خام ساخته شده است. در آبانبار به دلیل تماس مستقیم با آب و رطوبت، آجر و مصالحی که در برابر آثار تخریبی رطوبت توان مقاومت دارند، به کار رفته است. آجر و ملات در انواع مختلف آن، اصلیترین مصالح ساخت آبانبار در شهر یزد بوده و از سنگ در تعداد معدودی استفاده شده است. (معماریان، 1372،ص27). آجر مورد استفاده در آبانبارهای این شهر،20*20 (معماریان ابعاد این آجرها را 7*22*22 بیان میدارد) میباشد که آجر قزاقی یا آبانباری نامیده میشود. جهت استحکام بیشتر در مواردی ته مخزن تا سقف گنبد، پله، بادگیر و سردر از آجر جوش33 ساخته شده است. آبانبارهایی در شهر یزد وجود دارند که از خشت ساخته شدهاند. در ساخت بادگیر و حتی مخزن این آبانبارها از خشت استفاده شده است. در بعضی از آنها برای حفاظت خشتها، روکش آجر یا کاهگل به کار رفتهاست(مسرت، 1389، ص). برخلاف یزد، در شهر لار جهت ساخت تمام بخشهای آبانبار از سنگ استفاده شدهاست. ابعاد سنگهایی که برای ساخت گنبد بکار میرفته، بسته به اندازه آبانبار متفاوت بوده است؛ معمولا برای برکههای با قطر بیشتر از 10 متر، سنگها با مقطع مربع و به ضلع 10تا 20 سانتیمتر بودهاند. عمق آنها نیز 50 سانتیمتر بوده که در بالاترین نقطه گنبد به 30 سانتیمتر کاهش مییافتهاست(مصاحبه با استاد صادق کامجو).
روش اجرا
نکتهی قابل توجه در اجرای پوشش گنبدی مخازن آبانبارهای هر دو شهر لار و یزد، عدم استفاده از قالب و رعایت ضخامت متغیر منحنی آن بوده است. گودبرداری مخزن آبانبار در یزد به دو روش کامل و ریختهای34 انجام میگرفتهاست. به نظر میرسد عملیات خاکبرداری آبانبارها نسبت به شهر لار دشوارتر بوده و به زمان طولانیتری نیاز داشتهاست، چراکه راچینه

نکته مهم : در این سایت فقط تکه هایی از این پایان نامه به صورت رندم درج شده که ممکن است موقع انتقال از فایل ورد به داخل سایت عکس ها درج نشوند یا فرمول ها و نمودارها و جداول و ... به هم ریخته درج شوند ولی در سایت منبع شما می توانید فایل کامل را با فرمت ورد و منابع و پیوست ها دنلود نمایید

: سایت منبع  40y.ir